Những kiểu kiến trúc nhà ở truyền thống ở Việt Nam

Trải dài hơn 1.600 km từ Bắc vào Nam, với đồng bằng, trung du, núi cao và sông nước, Việt Nam sở hữu một kho tàng kiến trúc nhà ở truyền thống vô cùng phong phú. Mỗi kiểu nhà là kết quả của hàng trăm năm thích nghi với khí hậu, địa hình, vật liệu sẵn có và phong tục của từng cộng đồng. Điểm chung của các ngôi nhà truyền thống là sự hài hòa với thiên nhiên, coi trọng gia đình và tâm linh, sử dụng vật liệu địa phương như gỗ, tre, nứa, lá, đất và đá. Bài viết dưới đây giới thiệu những kiểu kiến trúc nhà ở truyền thống tiêu biểu nhất của người Việt và các dân tộc anh em.

Nhà 3 gian, 5 gian Bắc Bộ

Ngôi nhà 3 gian 2 chái hay năm gian là hình ảnh quen thuộc của làng quê đồng bằng Bắc Bộ, gắn với cây đa, giếng nước, sân đình. Đây được xem là kiểu nhà tiêu biểu nhất của người Việt (Kinh).

Đặc điểm kiến trúc:

• Nhà thường quay hướng Nam hoặc Đông Nam để đón gió mát mùa hè, tránh gió lạnh mùa đông, đúng như câu “lấy vợ hiền hòa, làm nhà hướng Nam”.
• Số gian luôn là số lẻ (ba, năm, bảy). Gian giữa đặt bàn thờ tổ tiên và tiếp khách; các gian bên là chỗ ngủ, buồng cất lúa và nơi sinh hoạt của phụ nữ.
• Bộ khung gỗ (lim, xoan, mít) liên kết bằng mộng, không dùng đinh; các vì kèo, xà, cột thường được chạm khắc hoa văn.
• Mái dốc lợp ngói ta hoặc rơm rạ, hiên rộng, tường gạch hoặc đất trình dày để giữ mát.

Không gian tổng thể:

Ngôi nhà chính đi cùng nhà ngang (bếp, chuồng trại), sân gạch phơi thóc, vườn cây, ao cá, bể nước mưa và cổng ngõ, tạo thành mô hình “vườn – ao – chuồng” khép kín. Ngày nay, những ngôi nhà cổ như ở làng Đường Lâm (Hà Nội) vẫn còn giữ được nhiều nét nguyên bản.

Nhà rường và nhà vườn Huế

Kiến trúc nhà rường là kiểu nhà gỗ đặc trưng của miền Trung, phát triển rực rỡ nhất ở Huế dưới thời các chúa Nguyễn và triều Nguyễn. Tên gọi “rường” xuất phát từ hệ thống rường (những thanh gỗ ngang chồng lên nhau) trong bộ khung đỡ mái.

Đặc điểm kiến trúc:

• Toàn bộ khung nhà làm bằng gỗ quý như mít, kiền kiền, lim, lắp ghép bằng mộng nên có thể tháo rời và dựng lại ở nơi khác.
• Thường có ba gian hai chái hoặc một gian hai chái; mái lợp ngói liệt hoặc ngói âm dương, độ dốc lớn để thoát nước nhanh trong mùa mưa bão.
• Các cấu kiện được chạm trổ tinh xảo với đề tài hoa lá, tứ linh, tứ quý, thể hiện tay nghề của thợ mộc Kim Long, Mỹ Xuyên.
• Có thể kết hợp nhà chính với nhà phụ theo kiểu “nhà rường kép” hay “nhà rường lá mái”.

Nhà vườn Huế:

Nhà rường thường nằm giữa một khu vườn rộng, có cổng, bình phong, hồ nước, non bộ và cây ăn trái. Bố cục tuân theo thuật phong thủy, tạo nên không gian sống tĩnh lặng, thanh tao. Các khu nhà vườn tiêu biểu còn lại ở Kim Long, Vỹ Dạ và Phú Mộng.

Nhà truyền thống Nam Bộ

Khi người Việt khai phá vùng đất phương Nam, kiến trúc nhà ở truyền thống cũng biến đổi để phù hợp với khí hậu nắng nóng quanh năm và địa hình sông nước. Nhà Nam Bộ thường rộng rãi, thoáng đãng, phản ánh tính cách phóng khoáng, hiếu khách của người dân nơi đây.

Các kiểu nhà tiêu biểu:

• Nhà chữ Đinh: gồm nhà trên và nhà dưới đặt vuông góc với nhau, nhìn từ trên xuống giống chữ Đinh (丁) trong Hán tự. Nhà trên dùng để thờ cúng, tiếp khách; nhà dưới là bếp và nơi sinh hoạt.
• Nhà xếp đọi: hai hoặc ba nếp nhà đặt song song, nối với nhau bằng máng xối, giống những chiếc chén (đọi) xếp chồng lên nhau. Kiểu nhà này giúp mở rộng diện tích mà vẫn giữ được độ thông thoáng.
• Nhà chữ Nhị, chữ Khẩu: những biến thể với nhiều nếp nhà bao quanh sân trong, thường thấy ở gia đình khá giả.
• Nhà lá, nhà sàn ven sông: dựng bằng tre, gỗ, lợp lá dừa nước, nhà cao trên cọc để tránh nước lên.

Đặc điểm chung:

Mái lợp ngói âm dương hoặc lá, hiên trước rộng để tránh nắng, cửa ra vào nhiều cánh, không gian bên trong ít vách ngăn. Nhà cổ Bình Thủy (Cần Thơ) và nhà cổ Huỳnh Thủy Lê (Sa Đéc) là những công trình tiêu biểu, kết hợp hài hòa nét Việt với ảnh hưởng Pháp và Hoa.

Nhà ống phố cổ Hà Nội và Hội An

Khác với nhà ở nông thôn, nhà phố truyền thống ra đời từ nhu cầu buôn bán ở các đô thị cổ. Do đất mặt đường quý, mỗi gia đình chỉ có mặt tiền hẹp nên nhà được kéo dài vào trong, hình thành kiểu “nhà ống”.

Nhà ống phố cổ Hà Nội:

• Mặt tiền chỉ khoảng 3–4 m nhưng chiều sâu có thể lên tới vài chục mét, nên còn được gọi là “nhà hình ống”.
• Bố cục theo trình tự: gian ngoài bán hàng, tiếp theo là sân trong (giếng trời) lấy sáng và thông gió, rồi đến phòng thờ, phòng ở, sau cùng là bếp và khu phụ.
• Nhà thường một hoặc hai tầng, mái ngói, kết cấu gỗ; về sau xuất hiện thêm mặt tiền kiểu Pháp.

Nhà cổ Hội An:

• Cũng có dạng nhà ống, nhưng thường thông hai mặt phố, mặt trước bán hàng, mặt sau giáp sông thuận tiện bốc dỡ hàng hóa.
• Khung gỗ chạm khắc tinh xảo, mái lợp ngói âm dương, tường vàng đặc trưng; nhiều nhà có “mắt cửa” để trấn trạch.
• Kiến trúc pha trộn yếu tố Việt, Hoa và Nhật, phản ánh lịch sử thương cảng sầm uất. Đô thị cổ Hội An đã được UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa Thế giới năm 1999.

Nhà sàn vùng núi phía Bắc

Nhà sàn là kiểu kiến trúc nhà ở truyền thống phổ biến của nhiều dân tộc thiểu số như Thái, Tày, Nùng, Mường, Dao. Đây là một trong những kiểu nhà cổ xưa nhất ở Việt Nam, hình ảnh của nó đã xuất hiện trên trống đồng Đông Sơn.

Đặc điểm kiến trúc:

• Nhà dựng trên hệ cột gỗ cao khoảng 1,5–2,5 m, giúp tránh ẩm thấp, thú dữ, rắn rết và lũ quét.
• Gầm sàn dùng để cất nông cụ, củi, đôi khi nuôi gia súc; người sống ở tầng trên.
• Vật liệu gỗ, tre, nứa, mái lợp cỏ tranh, lá cọ hoặc ngói; sàn bằng ván gỗ hoặc tre đập dập.
• Nhà có cầu thang lên xuống, thường là số bậc lẻ; bên trong có bếp lửa giữa nhà, vừa nấu ăn, sưởi ấm, vừa là nơi quây quần.

Nét riêng từng dân tộc:

Nhà sàn Thái đen ở Sơn La có mái hình mai rùa, hai đầu hồi khum tròn và trang trí “khau cút” (hình sừng) trên nóc. Nhà sàn Mường ở Hòa Bình có mái dốc, cửa sổ nhỏ. Nhà sàn Tày, Nùng ở Lạng Sơn, Cao Bằng thường lợp ngói và có bố cục chặt chẽ hơn. Các bản như Lác (Mai Châu) hay Pác Ngòi (Ba Bể) vẫn giữ được quần thể nhà sàn đẹp.

Nhà rông và nhà dài Tây Nguyên

Trên cao nguyên đất đỏ, hai kiểu kiến trúc nổi bật nhất là nhà rông và nhà dài, gắn liền với đời sống cộng đồng và chế độ gia đình của các dân tộc bản địa.

Nhà rông:

• Là nhà sinh hoạt chung của cả buôn làng, phổ biến ở người Ba Na, Xơ Đăng, Gia Rai (Kon Tum, Gia Lai). Đây là nơi hội họp, xử kiện, tiếp khách, tổ chức lễ hội và cất giữ chiêng trống.
• Mái nhà cao vút hình lưỡi rìu, có nơi cao tới 15–20 m, lợp cỏ tranh; nhà rông càng cao lớn thì làng càng giàu mạnh.
• Nhà dựng trên sàn, khung gỗ và tre, trang trí hoa văn, tượng gỗ đặc sắc.

Nhà dài Ê Đê:

• Là nhà ở của một đại gia đình theo chế độ mẫu hệ, gồm nhiều thế hệ chung sống. Khi có thêm con gái lấy chồng, nhà được nối dài thêm.
• Có những ngôi nhà dài tới vài chục mét, thậm chí hơn 100 m.
• Đầu nhà có hai cầu thang gọi là cầu thang đực và cầu thang cái; cầu thang cái tạc hình bầu ngực phụ nữ và vầng trăng, biểu tượng của sự sinh sôi.
• Bên trong chia hai phần: gian ngoài (gah) để tiếp khách, sinh hoạt chung; gian trong (ok) là chỗ ở của các cặp vợ chồng.

Cả hai kiểu nhà đều thể hiện tính cộng đồng sâu sắc và gắn liền với không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên.

Nhà trình tường vùng cao

Ở những vùng núi cao lạnh giá phía Bắc như Hà Giang, Lào Cai, Lai Châu, người H’Mông, Hà Nhì, Lô Lô, Dao lại chọn kiểu nhà trệt có tường đất dày, gọi là nhà trình tường.

Đặc điểm kiến trúc:

• Tường được làm bằng cách đổ đất vào khuôn gỗ rồi dùng chày nện chặt từng lớp, dày khoảng 40–60 cm.
• Nhà ít cửa sổ, cửa nhỏ để giữ ấm vào mùa đông và mát vào mùa hè, đồng thời chống gió lùa.
• Mái lợp ngói âm dương, gỗ pơ mu hoặc cỏ tranh; nhiều nhà có gác lửng để cất ngô, lúa.
• Xung quanh nhà thường có hàng rào đá xếp khéo léo.

Công trình tiêu biểu:

Làng nhà trình tường của người Hà Nhì ở Y Tý (Lào Cai) với mái cỏ hình nấm, và dinh thự họ Vương (nhà Vương) ở Sà Phìn, Đồng Văn (Hà Giang), một công trình kết hợp tường đá, gỗ và kiến trúc pha nét Hoa. Kiểu nhà này cho thấy sự khéo léo của đồng bào khi tận dụng chính đất, đá nơi mình sống để tạo nên ngôi nhà bền chắc hàng trăm năm.

Giá trị và bài học cho kiến trúc hôm nay

Nhà ở truyền thống không chỉ là di sản văn hóa mà còn là kho kinh nghiệm quý cho kiến trúc hiện đại. Bảng dưới đây tóm tắt cách mỗi kiểu nhà thích nghi với môi trường của mình.

Từ đó có thể rút ra những bài học đáng giá:

• Thích nghi khí hậu: hướng nhà, mái hiên, giếng trời, thông gió tự nhiên giúp giảm phụ thuộc vào điều hòa.
• Dùng vật liệu địa phương: tiết kiệm chi phí vận chuyển, thân thiện môi trường và tạo bản sắc riêng.
• Hài hòa với thiên nhiên: sân vườn, ao nước, cây xanh là một phần của không gian sống.
• Coi trọng gia đình và cộng đồng: không gian thờ cúng, sinh hoạt chung giúp gắn kết các thế hệ.

Tuy nhiên, nhiều ngôi nhà cổ đang xuống cấp hoặc bị thay thế bởi nhà bê tông. Việc bảo tồn cần sự chung tay của chính quyền, chuyên gia và người dân, đồng thời khéo léo đưa tinh thần truyền thống vào thiết kế đương đại.

Kết luận

Từ ngôi nhà ba gian bên lũy tre làng, nhà rường trầm mặc xứ Huế, nhà chữ Đinh miền sông nước, đến nhà sàn, nhà rông, nhà dài và nhà trình tường nơi núi cao, mỗi kiểu kiến trúc là một câu chuyện về cách con người Việt Nam sống cùng thiên nhiên và gìn giữ bản sắc.

Tìm hiểu và trân trọng những ngôi nhà truyền thống không chỉ là hoài niệm quá khứ, mà còn giúp chúng ta xây dựng những ngôi nhà hôm nay vừa tiện nghi, vừa bền vững, vừa mang đậm hồn Việt.

Tre Trúc Thái Dương – Tổng kho nguyên liệu mây tre lá tự nhiên tại TPHCM. Đặt hàng tư vấn báo giá miễn phí qua hotline 0966.448.779.