Các kiểu mối nối, liên kết cây tre và tầm vông khi dựng khung chòi, giàn

Có bốn cách nối cây tre và tầm vông hay dùng khi dựng khung chòi, giàn: buộc dây, đóng chốt tre, cắt ngàm và bắt bu lông. Mỗi cách hợp với một vị trí riêng trong khung. Một khung chòi chắc chắn thường phối hợp vài cách, chứ không dùng một kiểu cho mọi điểm nối. Bài viết dưới đây đi qua từng kiểu liên kết: cách làm, ưu nhược điểm và vị trí nên dùng. Cuối bài có bảng chọn nhanh và những lỗi khiến mối nối tre bị lỏng hoặc nứt.

Chuẩn bị cây tre trước khi nối

Mối nối chỉ chắc khi cây tre đủ tốt. Trước khi đo cắt, quý khách nên kiểm tra mấy điểm sau:

• Cây già và khô đều: tre non hoặc còn ướt sẽ co lại khi khô. Dây buộc và bu lông vì thế bị lỏng dần.
• Thân thẳng, không nứt dọc, không lỗ mọt: vết nứt sẵn có sẽ toác rộng khi khoan hoặc siết.
• Đã xử lý chống mối mọt: phần thân bị khoan, bị cắt là nơi côn trùng và hơi ẩm dễ vào nhất. Xem thêm cách xử lý mối mọt cho tre trúc, tầm vông.

Nguyên tắc quan trọng nhất khi nối tre là bám theo mắt (đốt) tre. Vách tre cứng nhất ở ngay mắt, còn giữa lóng thì rỗng và dễ bẹp. Vì vậy nên cắt đầu cây sát phía ngoài một mắt, và khoan lỗ gần mắt thay vì ở giữa lóng.

Cũng cần phân biệt tre thường với tầm vông. Nhiều loại tre có lòng rỗng, vách mỏng, nên dễ bẹp khi siết và dễ nứt khi khoan. Tầm vông thân chắc, ít rỗng hơn, nên chịu khoan và bắt chốt, bắt bu lông tốt hơn. Bù lại, tầm vông khó khoét lòng để lồng ống.

Kiểu 1: Buộc dây – cách nối truyền thống, dễ làm nhất

Buộc là một trong những cách lâu đời nhất để liên kết tre. Dây có thể là lạt tre, dây mây, dây đay, dây gai hoặc dây kẽm. Với khung để lộ ra ngoài, dây tự nhiên cho vẻ mộc đồng bộ với mái lá. Quý khách tham khảo thêm các loại dây lạt tự nhiên dùng để buộc mái nhà.

Ba kiểu buộc thường gặp

• Buộc chéo chữ X: dùng cho hai cây vuông góc, ví dụ cột với xà, xà với đòn tay. Quấn dây chéo qua điểm giao theo hai hướng nhiều vòng, rồi siết thêm vài vòng quấn ngang giữa hai thân cho dây căng hẳn.
• Buộc quấn song song: dùng khi ghép hai cây nằm cạnh nhau, chẳng hạn ghép đôi cột hoặc nối dài. Quấn nhiều vòng sát nhau ở ít nhất hai điểm cách xa nhau, mỗi điểm nên nằm gần một mắt tre.
• Buộc chụm (buộc chạc ba): dùng khi chụm hai hoặc ba cây thành khung chữ A hay chân ba, như giàn leo chữ A hoặc đỉnh mái chòi tròn. Đặt các cây song song, quấn vòng quanh cả bó, rồi quấn chen vào khe giữa các cây cho chặt. Sau đó mới xòe chân ra để dây tự siết lại.

Ưu và nhược điểm

• Ưu điểm: không cần khoan, không làm yếu thân tre. Dụng cụ đơn giản, dễ tháo ra chỉnh lại, phù hợp chòi nhỏ, giàn leo, hàng rào.
• Nhược điểm: dây tự nhiên lão hóa theo nắng mưa và lỏng dần khi tre co ngót. Khung dùng lâu cần kiểm tra và siết lại định kỳ. Buộc dây đơn thuần cũng không giữ tốt ở những điểm chịu lực lớn.

Kiểu 2: Đóng chốt tre – chắc hơn mà vẫn giữ vẻ tự nhiên

Liên kết chốt là khoan một lỗ xuyên qua các cây tại điểm giao, rồi đóng một chốt tre đặc hoặc gỗ cứng vào lỗ. Chốt khóa không cho các cây trượt khỏi nhau. Cách này hay được kết hợp với buộc dây bên ngoài để mối nối vừa không trượt vừa không tách.

Cách làm cơ bản

• Áp hai cây vào đúng vị trí, đánh dấu tâm lỗ gần mắt tre.
• Khoan mồi bằng mũi nhỏ trước, rồi mới khoan đúng cỡ chốt để tránh nứt vách.
• Vót chốt hơi thuôn một đầu, đóng từ từ cho chốt ăn chặt nhưng không ép vỡ thân tre.
• Cắt bỏ phần chốt thừa, có thể buộc thêm dây quanh mối nối.

Ưu và nhược điểm

• Ưu điểm: không dùng kim loại, khung trông liền mạch, mối nối cứng hơn buộc dây thuần.
• Nhược điểm: phải khoan nên thân tre yếu đi ở điểm đó. Khoan sai vị trí hoặc chốt quá to dễ làm tre nứt dọc. Chốt tre cũng cần được xử lý chống mọt như thân cây.

Kiểu 3: Cắt ngàm – cho hai cây ôm khít vào nhau

Cắt ngàm là tạo hình đầu cây để nó ôm sát thân cây kia, thay vì chỉ chạm nhau ở một điểm. Ngàm thường không đứng một mình mà đi cùng buộc dây, chốt hoặc bu lông.

• Ngàm miệng cá: khoét đầu cây ngang thành hình lõm cong, ôm vừa thân cây đứng. Hay dùng ở chỗ xà gác lên cột hoặc thanh giằng tựa vào cột.
• Ngàm chữ U (yên ngựa): khoét một rãnh lõm ở đầu cột để đặt xà hoặc đòn tay nằm gọn bên trong. Đầu cột vì vậy nên cắt phía trên một mắt tre để rãnh không bị tòe.
• Mộng xuyên: đục lỗ trên cây lớn để cây nhỏ xuyên qua. Kiểu này cần cây lớn có vách dày và người thợ có tay nghề.

Ưu điểm của ngàm là lực truyền đều qua diện tiếp xúc rộng, khung ít xô lệch, đẹp và gọn mắt. Nhược điểm là tốn công, đòi hỏi đo cắt chính xác. Cắt hụt hoặc cắt quá sâu đều làm yếu mối nối, mà tre đã khoét thì không lấp lại được.

Kiểu 4: Bắt bu lông, ty ren – cho các điểm chịu lực chính

Với chòi có diện tích lớn hơn, mái nặng, hoặc nơi nhiều người ngồi, các điểm chịu lực chính thường được liên kết bằng bu lông hoặc ty ren thép xuyên qua thân tre. Cách làm và lưu ý:

• Khoan lỗ gần mắt tre, đúng cỡ ty để không bị rơ.
• Lót long đền bản rộng dưới đai ốc để lực siết trải đều, tránh đai ốc lún vào vách tre.
• Siết vừa đủ chặt. Siết quá tay sẽ làm bẹp hoặc nứt thân tre, nhất là với loại tre lòng rỗng.
• Một số đơn vị thi công chèn lõi gỗ hoặc bơm vữa vào lóng tre tại chỗ bắt bu lông để vách không bị ép bẹp. Đây là kỹ thuật cần người có kinh nghiệm thực hiện.
• Dùng bu lông mạ chống gỉ cho khung ngoài trời. Vết gỉ chảy xuống làm ố thân tre và ăn mòn mối nối.

Ưu điểm: chắc, dễ kiểm soát lực siết, có thể siết lại khi tre co ngót. Nhược điểm: lộ kim loại nên kém mộc hơn (có thể buộc dây che bên ngoài), và vẫn phải khoan vào thân tre.

Cách nối hai cây tre thành một cây dài

Khi cần một thanh dài hơn chiều dài cây sẵn có, chẳng hạn đòn tay hoặc thanh giàn leo, có ba cách thường gặp:

• Ghép chồng song song: đặt hai đầu cây chồng lên nhau một đoạn dài, rồi buộc quấn hoặc bắt bu lông tại hai điểm trở lên. Đoạn chồng càng dài thì mối nối càng ít gãy gập.
• Ghép có nẹp: hai đầu cây đối đầu nhau, ốp thêm một hoặc hai đoạn tre nẹp hai bên rồi buộc hoặc bắt bu lông xuyên qua. Cách này giữ thanh nối thẳng hàng.
• Nối lồng ống: vót nhỏ đầu một cây hoặc dùng một đoạn tre nhỏ hơn làm lõi, lồng vào lòng cây lớn rồi chốt lại. Cách này chỉ hợp với tre có lòng rỗng đủ rộng, dùng cho thanh trang trí hoặc chịu lực nhẹ. Tầm vông ít rỗng nên hiếm khi nối theo kiểu này.

Nên đặt mối nối dài gần điểm có cột hoặc gối đỡ, không để mối nối nằm giữa nhịp hai cột. Đó là chỗ thanh bị võng nhiều nhất.

Chọn kiểu nối theo vị trí trong khung chòi, giàn

So sánh nhanh bốn cách liên kết

Ảnh: Khung mái vòm ghép từ nhiều cây tre bó lại trong một hội trường

Những lỗi khiến mối nối tre bị lỏng, nứt

• Đóng đinh trực tiếp vào tre: đinh nêm vào vách làm tre nứt dọc theo thớ. Nếu bắt buộc phải dùng thì khoan mồi trước.
• Khoan giữa lóng, xa mắt tre: vách mỏng nên dễ bẹp, mối nối nhanh rơ.
• Dùng tre còn tươi: tre co lại khi khô khiến dây, chốt, bu lông đều lỏng sau một thời gian.
• Siết bu lông quá tay: thân tre, nhất là loại lòng rỗng, bị ép bẹp và nứt quanh lỗ.
• Để đầu tre hở: nước mưa đọng trong lòng tre làm mục từ bên trong. Nên cắt đầu cây sát mắt hoặc bịt kín đầu ống.
• Không kiểm tra lại sau khi dựng: nên kiểm tra và siết lại các mối nối sau mùa mưa đầu tiên.

Khi nào nên nhờ đơn vị thi công chuyên nghiệp?

Giàn leo, hàng rào thấp hay chòi nghỉ nhỏ trong vườn, quý khách hoàn toàn có thể tự làm với dây buộc và chốt tre.

Nên nhờ người có chuyên môn với những công trình như nhà chòi cho quán ăn, quán cà phê nhiều khách ngồi, khung có nhịp rộng, mái lợp nặng hoặc công trình ở nơi gió lớn. Khi đó cần tính toán kích thước cây, khoảng cách cột và kiểu liên kết cho phù hợp tải trọng. Để hình dung tổng thể các bước dựng, quý khách xem thêm hướng dẫn dựng nhà tre mái lá và các kiểu nhà chòi phổ biến.

Chọn cây tầm vông, tre nguyên liệu cho khung chòi

Mối nối tốt bắt đầu từ cây tốt. Tre Trúc Thái Dương cung cấp cây tầm vông khô và tươi cùng các loại tre nguyên liệu khác cho khung chòi, giàn, hàng rào. Quý khách cần tư vấn chọn cây theo công trình, vui lòng liên hệ Tre Trúc Thái Dương qua số điện thoại/Zalo 0966 448 779 hoặc ghé 31/14 Thạnh Lộc 14, Phường An Phú Đông, TP.HCM.